Bu yazıda Tang ve arkadaşlarının 2025 tarihli makalesini inceleyeceğim. Makalenin başlığı “Parental Perceptions of Dynamic Exchanges of Human Papillomavirus Vaccine Misinformation and Corrections From AI Checkers on Reddit,”dır. Bu incelemeyi insan olmayan varlıkların (bu örnekte botların) kamusal söylemi yönlendirebilen aktif eyleyenler olduğu öncülü üzerinden yapacağım. İlk olarak makalenin kısa bir özetini sunacağım. Ardından nesne yönelimli ontoloji ve posthümanizm çerçevelerinde insan dışı varlıkların failliğine dair bazı çıkarımlarda bulunacağım.
Web arayüzleri de dahil olmak üzere dijital iletişim ağları insan öznelerin hakimiyetinde görünmektedir. Oysa günümüzdeki içeriklerin büyük bir kısmı yapay zeka desteğiyle ortaklaşa üretilmektedir. Tamamen yapay zeka tarafından oluşturulan içerikler yaygın bir şekilde dağıtılmaktadır. Üstelik bu dağıtım genellikle botlar tarafından özerk bir şekilde gerçekleştirilir. Botlar karmaşık iletişim teknolojilerinin oluşturduğu bu düzeneğe aktif eyleyenler olarak katılmaya başlamıştır. Tang ve arkadaşları 1.576 kişinin katıldığı ampirik bir çalışma yürütmüştür. Araştırmacılar tek bir yanlış bilgi vakasını ele alırken botların kullanıcıların fikirlerini başarıyla değiştirebildiğini bulmuştur. Ancak birden fazla yanlış bilginin varlığında insanların bilişsel kaynakları tükenmekte veya etkisiz hale gelmektedir.
Burada kısa bir parantez açmak istiyorum. Her iki senaryoda da botlar halüsinasyon görmemiştir. Dünya Sağlık Örgütü gibi yetkin kaynakların bağlantılarına tamamen sadık kalmışlardır. Bu durum akıllara şu soruları getirmektedir: Yapay zeka botları sağlık konusunda halkla iletişim kurarken ölçeklenebilir ve düzeltici aktörler olarak işlev görecek donanıma sahip midir? Gerekli olan ileri teknolojik olgunluğu taşıyorlar mı? Eğer taşıyorlarsa ikinci bir asılsız iddia karşısında halkın bot doğrulamalarına güvenmekteki isteksizliği kullanıcıların bilişsel yorgunluğuna bağlanabilir. Aksine bu teknolojiden yoksunlarsa kullanıcılar yapay zeka botlarına yönelik temkinli yaklaşımlarında sonuna kadar haklıdır.
Burada vurgulamak istediğim nokta posthümanizmin ve nesne yönelimli ontolojinin iletişimsel boyutlarıyla ilgilidir. Posthümanizm insan dışı failliği kabul eden bir yaklaşımdır. Ekolojik krizin ortasında önemli bir ivme kazanan bir paradigmadır. Onu takip eden nesne yönelimli ontoloji ise çok net bir iddia ortaya koyar. İster insan ister insan dışı olsun tüm varlıkların belirli eylem kapasitelerine sahip nesneler olduğunu savunur. İnsanı merkeze alan görüşü şiddetle reddeder. Bu görüş insanların dünyanın anlamının yarısını oluşturduğunu varsayarken insan dışı varlıkları eylemsiz bir ‘öteki’ olarak görmezden gelir. Sonuç olarak bu makale botların pasif ve önceden programlanmış spam filtreleri olmadığını göstermektedir. Aksine onlar büyük dil modelleri tarafından desteklenen eyleyenlerdir. Kamusal söyleme doğrudan katılırlar ve bağlama uygun yanıtlar üretirler.
Nihayetinde gereken şey bot eğitim verilerinin zenginleştirilmesidir. Aynı zamanda botların hedef kitlenin arzuları, ihtiyaçları ve alışkanlıklarıyla uyumlu hale getirilmesi için kalibre edilmeleri şarttır. Makale botları “tekrarlayan” ve “duyarlı” tipler olarak sınıflandırmaktadır. Duyarlı olanlar kullanıcı argümanlarıyla doğrudan etkileşime girer (Tang ve diğerleri, 2025, s. 3673). Duyarlı botlarda yapılacak yapısal ayarlamalarla kullanıcıların ikinci bir yanlış bilgi dalgasıyla karşılaştıklarında tepkisiz kalmaları önlenebilir. Bu aslında doğası gereği evrimsel bir süreçtir. On yıl önce makine öğreniminin akademik araştırmalar için kullanılacağı fikri neredeyse akıl almazdı. Duygusal destek sunacağı, yemek tarifleri vereceği veya sağlık bilgileri için güvenilir bir kaynak olarak görüleceği düşüncesi en iyi ihtimalle ütopik bir kavram olarak değerlendirilirdi. Bugün ise bu paradigma elbette tamamen değişmiştir.
Makalede göz ardı edilmemesi gereken çok önemli bir insan-makine etkileşimi boyutu vardır. Ampirik çalışma için Reddit’in olumlu/olumsuz oy özelliklerinin kaldırılmış olmasıdır. Yazarlar bu durumu bir sınırlılık olarak kabul etmiştir. Gerçek dünyadaki sosyal medya platformlarında karmaşık sosyal ipuçları bulunur. Bunlara beğeni sayıları, olumlu/olumsuz oy mekanizmaları veya diğer kullanıcıların yorumları dahildir. Bu ipuçlarının deneysel tasarıma dahil edilmemesi (Tang ve diğerleri, 2025, s. 3681) insan-makine etkileşiminde temel bir kırılmaya neden olmuştur. Olumlu/olumsuz oy butonları makine algoritmalarının insan duyguları ve bilişsel tepkileriyle iç içe geçtiği ilişkisel bir bağlantı noktası işlevi görür. Bunların devre dışı bırakılmasıyla insan-makine ilişkisi koparılmıştır. Sonuç olarak Haraway’in (2006) sayborg mitini tartışma kapasitemizi kaybediyoruz. Bu mit insan, hayvan ve makine arasındaki katı sınırları bulanıklaştırmaktadır. Ayrıca Rosi Braidotti’nin (2014) Aydınlanma düşüncesinin merkezinde yer alan Avrupa merkezci, eril ve rasyonel insan ideali eleştirisinden de uzaklaşıyoruz.
Reddit gibi sosyal medya platformlarında olumlu ve olumsuz oylar paylaşılan içeriğin etkisini ölçmeyi kolaylaştırır. Bu etki hem insanlar hem de insan dışı varlıklar üzerinde geçerlidir. Bu durum daha doğru ve evrensel olarak geçerli sonuçlar elde edilmesini sağlar. Ancak bu özellik devre dışı bırakıldığında izole edilmiş bir Reddit gönderisinin gerçek dünyadaki etkisine dair ekolojik olarak geçerli veriler elde etmek son derece ihtimal dışı hale gelir. En iyi ihtimalle insan ve insan dışı varlıklar arasında ‘izin verilen parametreler dahilinde’ bir yakınsamadan söz edebiliriz. Açıklamak gerekirse deney için özel bir dijital ortam inşa edilmiştir. Araştırma tamamen bu izole sınırlar içinde yürütülmüştür. Yazarların kendileri tarafından da kabul edilen bu sınırlılık paradoksal bir şekilde temel bir iddiayı doğrulamaktadır. Posthümanist ve nesne yönelimli ontolojinin merkezinde yer alan insan ve insan dışı varlıkların birbirinden ayrılmaz bir şekilde bağlantılı olduğu gerçeğini pekiştirir.
Sonuç olarak Tang ve arkadaşları ampirik çalışmaları aracılığıyla önemli bir gerçeği ortaya koymaktadır. Yapay zeka botlarının bilgi üretim sürecindeki pasif unsurlar değil aktif eyleyenler olduğunu göstermişlerdir. Fakat bu durumu posthümanist ontoloji bağlamında değerlendirdiğimizde bir eksiklik göze çarpar. Bu failliği laboratuvar koşullarına eşdeğer bir ortamda ölçmek yetersizdir. Olumlu ve olumsuz oy verme gibi etkileşimli uygulamalardan yani sosyal bağlamından izole edilmiş bir ölçüm iletişimdeki insan ve insan dışı ilişkiselliği tam olarak kavramamızı sağlayamaz. Yanlış bilginin düzeltilmesinde botların ve insanların karşılaştırmalı etkisi ancak belirli yapılar içinde derin bir anlam kazanır. Bu yapılar algoritmalar, arayüz butonları ve kullanıcı deneyimleri tarafından oluşturulan düzeneklerdir. Dijital platformlarda dezenformasyonla mücadele ancak insan ve makinenin karşılıklı bilişsel ve duygusal yatırımları çok boyutlu bir sayborg ekosistemi içinde bir arada var olduğunda mümkündür.
REFERANSLAR
Braidotti, R. (2014). İnsan sonrasi (Ö. Karakaş, Çev.; 1. Baskı). Kolektif Kitap.
Haraway, D. J. (2006). Si̇borg mani̇festosu: Geç yirminci yüzyılda bilim, teknoloji ve sosyalist-feminizm (O. Akınhay, Çev.; Birinci basım). Agora Kitaplığı.
Tang, R., Burston, B., Sun, J., Vraga, E. K., & Bode, L. (2025). Parental Perceptions of Dynamic Exchanges of Human Papillomavirus Vaccine Misinformation and Corrections From AI Checkers on Reddit. International Journal of Communication, (3667–3690).